Halverwege de jaren tachtig stuurde een vader een sollicitatiebrief voor zijn 26-jarige zoon naar de KRO, Postbus 9000 in Hilversum. Het betrof een jongeman die was afgestudeerd aan de Maastrichtse Toneelacademie. Stefan Stasse. Hij mocht op gesprek komen en werd aangenomen als programmamaker bij de Schoolradio/Jeugdafdeling. Een van zijn eerste opdrachten was het presenteren van het jeugdprogramma PopEye.

Dat is nu 40 jaar geleden. En sinds die start bedacht en presenteerde Stefan Stasse onder meer Goudmijn, De Staat van Stasse, Magical Mystery Tour en Theater van het Sentiment, een programma dat nog altijd bestaat en in 2001 door de jury werd beloond met de Zilveren Reissmicrofoon. Stasse (1960) is de meester van de beeldende radio. Achter de microfoon met een koptelefoon op presenteert hij niet alleen met zijn prachtige en herkenbare stem, nee: zijn hele lijf doet mee. Hij leest zijn teksten terwijl zijn armen alle kanten op zwaaien. Hij trekt de luisteraars als het ware mee dat magische kastje in, dat radio heet.

Stefan Stasse ademt radio, is in hart en ziel een radiodier en een ware muziekliefhebber. Hij is echt. En een unieke professional bij wie het samenspel tussen tekst en muziek altijd in balans is. Op de radio is de winnaar van de Ere Zilveren Reissmicrofoon 2026 eenzelfde personage als in de gang van het radiogebouw. Geen opsmuk, haar in de war, overhemd uit de broek.

Een écht radiomens.

In 2003 vinden de studenten Masa en Eva in het portiek van Eva’s huis in Amsterdam een huilende baby, een vondeling. Het kindje is een paar uur oud. Ze bellen onmiddellijk 112, de politie komt en neemt de baby mee naar het ziekenhuis. Daar krijgt het meisje een naam, Lieve.

Na 22 jaar staan Eva en Masa opnieuw in het portiek, samen met Lieve. Het is het begin van de meeslepende podcastserie De Vondeling van de Amsterdamse zender AT5.

Podcastmaker Roos Gerritsen gaat samen met Lieve op zoek naar haar ouders. Het verhaal grijpt je onmiddellijk: de zoektocht is spannend om naar te luisteren en zit vol maatschappelijke relevantie. En doet beseffen hoeveel vragen en onzekerheden een duistere start met zich meebrengt. Naast het acute levensgevaar in de eerste uren, wil je later altijd weten waar je vandaan komt, en waarom je bent zoals je bent. En altijd is er die grote, pijnlijke vraag: hoe heeft mijn moeder mij te vondeling kunnen leggen? Waarom?

Roos Gerritsen neemt de luisteraar mee op Lieve’s zoektocht en doet dat op een respectvolle, integere wijze. Nergens neigt De Vondeling naar sensatiezucht, terwijl het verhaal tegelijkertijd zeer spannend blijft.

Dat de podcast is geproduceerd voor een lokale omroep vindt de jury bijzonder. De afleveringen zijn uiterst professioneel gemaakt, zowel wat betreft vormgeving en techniek, als inhoudelijk.

De intimiteit van het medium podcast past perfect bij dit verhaal. De rust en verdieping tillen De Vondeling uit boven vele andere podcasts.

Foto AT5

In de NTR-podcast De Rolverdeling volgt Sara de Monchy volgt groep acht van een basisschool tijdens de repetities voor hun eindmusical. Ze vraagt zich af: wat zegt de rol die de kinderen in de musical spelen over hun rol in het echte leven?

Een heel schooljaar lang zit de maker dicht op de huid van de Vlaardingse schoolklas waarin de verschillen groot zijn. Het ene kind groeit op in rijkdom en onder prestatiedruk, het andere kan zich moeilijk op het schoolwerk concentreren vanwege een ingewikkelde thuissituatie.

Deze zesdelige documentaire podcastserie is van grote maatschappelijke relevantie. Tussen de repetities en het schoolkamp door komen thema’s als armoede, kansenongelijkheid en het lerarentekort aan bod. De jury is onder de indruk van hoe dichtbij de maker bij de hoofdpersonen is gekomen, en dat in een leeftijdscategorie waarbij dat extra moeilijk is. Ze volgt de kinderen niet alleen in de klas maar ook thuis, zonder oordeel en laat zo hun verhalen voor zichzelf spreken.

Van een enorme berg aan materiaal kneedde De Monchy een serie waarin vijf zeer uiteenlopende kinderen centraal staan. Door sprongen in de tijd te maken weet ze de spanningsboog zes afleveringen lang vast te houden, tot aan de ontroerende opvoering van de musical aan toe. Na het luisteren heeft de jury de vijf kinderen in het hart gesloten en groot respect gekregen voor hun juf Femke. Maar deze podcast maakt ook pijnlijk duidelijk hoe bepalend je achtergrond is voor de kansen die je in het leven krijgt.

Het Haarlemse pizzabakkertje, zo werd hij bij aanvang van zijn carrière in de voetbalmakelaardij genoemd. Een veel te ambitieuze migrantenzoon die eerst maar eens de juiste papieren moest gaan halen voordat hij met de grote jongens mocht meedoen. Mino Raiola, kind van Napolitaanse arbeidsmigranten, moest tegen veel vooroordelen opboksen voordat hij kon uitgroeien tot een van de belangrijkste makelaars in de voetbalwereld.

In de NOS-podcast Mino’s Imperium neemt sportjournalist Guido van Gorp ons mee naar het vroegste begin van Raiola’s carrière, toen de jonge Italiaanse Nederlander, een prille twintiger nog, met veel branie de bestuurskamer overnam van FC Haarlem. Het was de start van een wervelende loopbaan die de luisteraar voert langs kleurrijke (soms een tikje malafide) Italiaanse clubvoorzitters, de glitter en glamour van skyboxen en ook langs trainingsvelden waar Raiola al zijn charmes in de strijd gooit om klein en groot voetbaltalent aan zich te binden.

Zich verliezen in te veel voetbalromantiek doet Van Gorp gelukkig niet. Daarvoor zitten er ook te veel rafelrandjes aan de flamboyante Raiola. Voor veel voetballers was hij de ideale belangenbehartiger, een persoonlijke vriend zelfs. Maar vaak genoeg ging Raiola ook te onstuimig te werk. Dan kneep hij kleine clubs met slimme trucjes financieel uit, of liet hij jonge spelers grote buitenlandse avonturen najagen waarvoor ze nog lang niet klaar waren.

Van Gorp schetst daarmee een compleet beeld van Raiola, een hemelbestormer die onderweg levenslange vrienden en vijanden maakte. Een schitterend portret van niet te stuiten ambitie, de verlokkingen van rijkdom en de liefde voor voetbal.

Radioprogramma en podcast Boekestijn en De Wijk van BNR bestaat dit jaar 10 jaar. De formule: twee kenners van de mondiale machtspolitiek, Arend Jan Boekestijn en Rob de Wijk, praten met elkaar – en soms met een andere deskundige – over de veranderende wereldorde, onder leiding van de eveneens zeer deskundige politicoloog en verslaggever Hugo Reitsma.

Als luisteraar word je bijgepraat maar ook onderhouden. De kennis van beide heren en hun internationale netwerk zijn enorm en gespreksleider Reitsma weet met af en toe lichtvoetig sarcasme de heren te prikkelen en waar nodig tot de orde te roepen.

Boekestijn en De Wijk verstaan de kunst om de complexe mondiale politiek voor een groot publiek begrijpelijk te maken. Van de Brexit tot Trump, van Gaza tot Groenland, van Iran tot Zelensky: met je dagelijkse portie Boekestijn en De Wijk blijf je bij. En ondanks de ernst van de situatie krijg je ook geregeld een glimlach voor je kiezen.

Een andere troef: sinds de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 maken de mannen elke dag een podcast. Door deze hoge frequentie voelt een grote schare fans zich echt betrokken. Met inmiddels 100 miljoen downloads maken Boekestijn en De Wijk de best beluisterde podcast van Nederland.

Dat immense aantal is voor de jury geen argument op zich. Echt bijzonder is om zoveel luisteraars te trekken met ‘taaie kost’.

Boekestijn en De Wijk betreft een eenvoudig maar doeltreffend format. Deskundigen praten met elkaar over de machtsstrijden in de wereld, zonder een prachtige gearrangeerde vormgeving, zonder reportages of geluidseffecten. Hugo Reitsma is de complete redactie. Voor de urgente en verwarrende situatie in de wereld is dit sobere kader helaas ook het beste.

En het brengt de jury tot de stelling: wat G.B.J. Hiltermann in de vorige eeuw was voor onze ouders of grootouders zijn Boekestijn de De Wijk voor de generatie van nu.

Hoe is Nederland geworden wat het nu is? Dat de moderne geschiedenisserie Het verhaal van Nederland (NTR) soms meer dan twee miljoen kijkers voor deze vraag weet te interesseren is een speciale vermelding waard, vindt de jury van de Zilveren Nipkowschijf.

De makers van Het Verhaal van Nederland is het gelukt onze Nederlandse historie toegankelijk te maken. Een essentieel onderdeel hierbij is de Verteller des Vaderlands, een rol van Daan Schuurmans. De acteur duikt vanuit het heden in nagespeelde historische scènes op, om achtergronddetails te vertellen. Soms werpt hij vanaf een strand, brug of andere plek licht op wat zich op die locatie afspeelde, zeker ook in het laatste seizoen over de Tweede Wereldoorlog. Het geeft ons dagelijkse omgeving een extra dimensie, meer diepte.

De bijbehorende podwalks verdiepen dat effect nog eens. Voor het onderwijs is er bovendien een bewerking van de serie te vinden bij Schooltv, het educatieve kanaal van de publieke omroep.

Inhoudelijk is Het Verhaal van Nederland even veelzijdig en rijk. Tussen de geacteerde scènes zijn unieke archiefbeelden gemonteerd en het lukt de historici vaak echt boeiend te vertellen over de context van bepaalde verhalen. Juist ook als het gaat over minder minder bekende gebeurtenissen en zwarte bladzijdes uit de Nederlandse geschiedenis.

Dat de serie discussies oproept, lijkt de jury eerder vanzelfsprekend dan een probleem. De kijk op onze geschiedenis en de interpretatie van historische feiten zullen iedere decennium, iedere eeuw veranderen. De makers van Het Verhaal van Nederland werken samen met gerenommeerde historici en een Raad van Advies, om te garanderen dat de serie ‘een zo eerlijk en helder mogelijk verhaal vertelt’, zoals de NTR het zelf omschrijft. En realiseren zich hoe gevoelig een interpretatie kan uitpakken. Zo riep een aflevering uit seizoen 2022 over de Tweede Wereldoorlog maatschappelijke kritiek op over het karige beeld van het Nederlandse verzet. Dit beeld werd met seizoen 2026 – geheel gewijd aan 1940-1945 – duidelijk bijgesteld.

Geschiedenis is altijd een kwestie van veranderende inzichten. Maar de inwoners van een land interesseren voor en informeren over hun eigen historie, is een permanente uitdaging. En voor de NTR, met zijn motto ‘speciaal voor iedereen’, zelfs een opdracht. Met Het Verhaal van Nederland slaagt de publieke omroep met vlag en wimpel.

Foto NTR

Als er een tv-programma is dat permanent probeert de voelsprieten perfect uit te richten op de samenleving, dan is dat het 45 jaar oude NOS Jeugdjournaal. Een zware klus: er zijn op dit moment misschien geen kritischer consumenten van beeldmateriaal dan de kinderen tussen negen en twaalf jaar. Het NOS Jeugdjournaal weet met de juiste toon die jonge burgers van ons land te vinden. En dat geeft hoop voor een toekomst waarin mensen zich verbonden blijven voelen met de samenleving, zich daarvoor willen inzetten en begrijpen dat we elkaar niet de rug moeten toekeren.

Onder de juryleden vbevinden zich journalisten die met het NOS Jeugdjournaal zijn groot geworden en we kunnen alleen maar hopen dat nog veel meer opgroeiende mensen door dit programma worden geïnspireerd om te blijven geloven in het grote goed van algemene verslaggeving, hoor en wederhoor, trendwatching en onderzoeksjournalistiek.

En van heldere taal: net als veel andere Nederlanders hebben ook de juryleden de ervaring dat het Jeugdjournaal complexe onderwerpen soms beter uitlegt dan de nieuwsprogramma’s voor volwassenen. De dosering van filmpjes over schattige panda’s en verwarde walvissen is daarbij subtiel genoeg afgesteld om de volwassen kijker niet weg te jagen. Of misschien moeten we schrijven: nog meer aan de buis gekluisterd te houden.

Een wapenfeit om trots op te zijn is dat de best bekeken aflevering op televisie (1,6 miljoen kijkers) een uitzending was met een verkiezingsdebat. De online populariteit van de items is nog indrukwekkender: op YouTube, Instagram en TikTok scoren onderwerpen tientallen miljoenen views. Het toont dat het NOS Jeugdjournaal midden in de Nederlandse maatschappij staat.

Een beproefde methode die het Jeugdjournaal vaak hanteert is het persoonlijk maken van de actualiteit. Zo waardeerden tv-recensenten tijdens de coronacrisis het interview met de 13-jarige dochter van minister Hugo de Jonge, over de kritiek die overal over haar vader was te horen. En over hoe de gesprekken over racisme in schoolklassen beter waren geworden, tijdens de opkomst van Black Lives Matter. Onlangs was helaas ook onvergetelijk een uitgebreid gesprek van Daisy Mohr met uit hun huis gebombardeerde kinderen in Libanon, bivakkerend in een door regen en wind gegeseld tentenkamp.

In 1981 was Nederland met het NOS Jeugdjournaal na het Verenigd Koninkrijk het tweede land ter wereld met zo’n specifiek op kinderen en jongeren gerichte dagelijkse nieuwsuitzending. NOS-medewerkers hebben door de jaren heen diverse andere landen geadviseerd die ook met een jeugdjournaal wilden beginnen.

Het NOS Jeugdjournaal komt overal, beziet de wereld van alle kanten en houdt jong en oud bij de les. Een onmisbaar baken en een dagelijks bewijs dat geen land en geen generatie zonder oprechte, betrouwbare en enthousiaste nieuwsbrengers kan. Zeker in deze tijd waarin het uiten van ongefundeerde kritiek op de reguliere media mensen zou kunnen laten twijfelen aan het nut van de algemene journalistiek.

Kijkers van het NOS Jeugdjournaal weten beter.

Foto Stefan Heijdendael/ NOS

Met de driedelige documentaire Hila voorbij de Taliban levert Hila Noorzai een zowel ontluisterende als diepmenselijke journalistieke prestatie. De jury van de Zilveren Nipkowschijf uit zijn waardering voor de wijze waarop Noorzai haar geboorteland heeft bezocht met een team dat vrijwel alleen uit vrouwen bestond, om zo de veerkracht van de onderdrukte Afghaanse vrouwen onder het Taliban-regime te kunnen onderzoeken. De nominatie is daarmee ook een prijs voor de heldhaftige geïnterviewde vrouwen zelf. Hun bewuste medewerking kan zeker als verzetsdaad worden geclassificeerd.

Waar het huidige Afghanistan in de media vaak wordt gereduceerd tot een abstract mijnenveld, slaagt Noorzai er door haar aanpak in de menselijke maat terug te vinden. Ze spreekt met Taliban-functionarissen zonder haar journalistieke scherpte te verliezen en biedt ons door haar ontmoetingen met gewone burgers inzicht in het dagelijks leven onder het regime. Haar persoonlijke geschiedenis geeft de serie een duidelijke meerwaarde, alleen al door de door Noorzai gevoelde angst om haar achtergrond bekend te maken aan sommige Afghanen met wie ze spreekt.

Ook visueel maakt het programma indruk. De cinematografie vangt de paradox van het land: de serene rust van het vaak wijdse landschap staat in schril contrast met de maatschappelijke onvrijheid. Hila voorbij de Taliban gaat voorbij aan de eerste indruk en biedt een integer, humaan perspectief op een geteisterde natie die voor buitenstaanders grotendeels gesloten blijft.

De serie onderstreept de waarde van gedegen publieke kwaliteitsjournalistiek en laat een breed publiek nadenken over over de waarde van vrijheid, gelijkheid en democratie.

Foto: Avrotros/ Nicolette Bloemberg

Natuurlijk, Qian van Binsbergen laat het beeld nog steeds met piepende remsporen tot stilstand komen om een overgang naar een ander verhaal te markeren. En ze stopt nog steeds surreële scènes in haar documentaire. Zo staat ze ineens in Chinese klederdracht met een giervork mest te ruimen. Maar verder is de vierdelige documentaire De afhaalchinees: Thuisbezorgd van Omroep ZWART een stuk rustiger en conventioneler dan zijn voorganger uit 2023.

Die eerste documentaire, die Van Binsbergen ook een nominatie voor de Zilveren Nipkowschijf bezorgde, was een enerverende achtbaanrit vol animatie, humor en woeste registerwisselingen. In deze vervolgfilm zoekt zij de verdieping en overtreft ze het eerste deel. Misstanden in internationale adoptie en de geestelijke nood van geadopteerden vormen wederom het onderwerp. Rode draad is de rootsreis naar China die de documentairemaker maakte samen met Trouw-correspondent Cindy Huijgen. De reis dient om het luchtiger en avontuurlijk te houden, want verder haalt Van Binsbergen weer grof onrecht en diep leed boven water.

Ook deel 2 zit weer boordevol nieuws. Bij het blootleggen van fraude en kinderhandel is de documentaire vernietigend over de Nederlandse overheid die decennialang zozeer het adoptiesprookje was toegedaan dat ze alle rode vlaggen negeerde. De aflevering over seksueel misbruik snijdt het diepste. Dapper en indrukwekkend is dat Van Binsbergen zichzelf daarbij niet ontziet. Adoptiekinderen zijn vaak prooi voor pedofielen, doorgaans uit de zeer nabije omgeving.

‘Rustig en conventioneel’ is De Afhaalchinees- Thuisbezorgd overigens alleen in vergelijking met deel 1. Nog steeds stopt Qian meer ideeën en vormexperimenten in één aflevering dan een andere documentairemaker in zijn hele oeuvre.

Foto Qian van Binsbergen/ Omroep Zwart

“In Paraguay kun je tenminste nog leven in alle vrijheid. In Nederland is dat onmogelijk geworden.” Zie hier de mantra die een paar slimme projectontwikkelaars hanteren om wakkere Nederlanders te verleiden een nieuwe start in Zuid-Amerika te maken. Een wereld waar je geen last hebt van chemtrails, vaccinaties, 5G en misschien zelfs niet van belastingdienst of justitie. Een team documentairemakers van de VPRO wist toestemming van deze mensen te krijgen om mee te kijken tijdens de eerste stappen van hun nieuwe leven.

Het intrigeert de jury van de Zilveren Nipkowschijf dat de makers ervoor hebben gekozen commentaar achterwege te laten. Ze oordelen niet over het gedachtengoed van de vluchters. De manier waarop vriendelijke commentaarstem de beelden begeleidt doet eerder denken aan een sprookjesvertelling dan een kritische beschouwing. De zorgen en angsten van de kolonisten zijn immers ‘oprecht’, niet te verwarren met ’terecht’, kun je vinden. “We wilden niet oordelen en niet aan waarheidsvinding doen”, aldus de regisseurs. Het resultaat is dat je als kijker geprikkeld wordt om extra goed te luisteren naar wat de neo-Paraguayanen vinden van onze Nederlandse maatschappij. En je je eigen conclusies moet trekken over hun logica. De makers nemen woorden als complotdenkers of wappies niet in de mond, dat is helemaal aan de toeschouwer zelf.

Veel kijkers zullen op zoek zijn gegaan naar extra informatie over de hoofdrolspelers. Die ook door menige recensent met jeukende vingers werd opgediept, zeker over de reputatie van de projectontwikkelaren op het gebied van bordelen, drugshandel, belastingschulden en de actiegroep Viruswaarheid. In België beschreef een criticus mooi hoe hij hoopte dat Wakker in Paraguay ‘eigenlijk gewoon een grap was, de zoveelste mockumentary, in plaats van dat je al die tijd had zitten te kijken naar bestaande mensen wier waanideeën zulke proporties hadden aangenomen dat ze bij machte waren om levens te ontwortelen.’ Maar nee.

Foto Jackó van ’t Hof/ VPRO

De gekozen vorm maakt Wakker in Paraguay een van de onvergetelijkste documentaires van de laatste jaren.