Hoe is Nederland geworden wat het nu is? Dat de moderne geschiedenisserie Het verhaal van Nederland (NTR) soms meer dan twee miljoen kijkers voor deze vraag weet te interesseren is een speciale vermelding waard, vindt de jury van de Zilveren Nipkowschijf.

De makers van Het Verhaal van Nederland is het gelukt onze Nederlandse historie toegankelijk te maken. Een essentieel onderdeel hierbij is de Verteller des Vaderlands, een rol van Daan Schuurmans. De acteur duikt vanuit het heden in nagespeelde historische scènes op, om achtergronddetails te vertellen. Soms werpt hij vanaf een strand, brug of andere plek licht op wat zich op die locatie afspeelde, zeker ook in het laatste seizoen over de Tweede Wereldoorlog. Het geeft ons dagelijkse omgeving een extra dimensie, meer diepte.

De bijbehorende podwalks verdiepen dat effect nog eens. Voor het onderwijs is er bovendien een bewerking van de serie te vinden bij Schooltv, het educatieve kanaal van de publieke omroep.

Inhoudelijk is Het Verhaal van Nederland even veelzijdig en rijk. Tussen de geacteerde scènes zijn unieke archiefbeelden gemonteerd en het lukt de historici vaak echt boeiend te vertellen over de context van bepaalde verhalen. Juist ook als het gaat over minder minder bekende gebeurtenissen en zwarte bladzijdes uit de Nederlandse geschiedenis.

Dat de serie discussies oproept, lijkt de jury eerder vanzelfsprekend dan een probleem. De kijk op onze geschiedenis en de interpretatie van historische feiten zullen iedere decennium, iedere eeuw veranderen. De makers van Het Verhaal van Nederland werken samen met gerenommeerde historici en een Raad van Advies, om te garanderen dat de serie ‘een zo eerlijk en helder mogelijk verhaal vertelt’, zoals de NTR het zelf omschrijft. En realiseren zich hoe gevoelig een interpretatie kan uitpakken. Zo riep een aflevering uit seizoen 2022 over de Tweede Wereldoorlog maatschappelijke kritiek op over het karige beeld van het Nederlandse verzet. Dit beeld werd met seizoen 2026 – geheel gewijd aan 1940-1945 – duidelijk bijgesteld.

Geschiedenis is altijd een kwestie van veranderende inzichten. Maar de inwoners van een land interesseren voor en informeren over hun eigen historie, is een permanente uitdaging. En voor de NTR, met zijn motto ‘speciaal voor iedereen’, zelfs een opdracht. Met Het Verhaal van Nederland slaagt de publieke omroep met vlag en wimpel.

Foto NTR

Als er een tv-programma is dat permanent probeert de voelsprieten perfect uit te richten op de samenleving, dan is dat het 45 jaar oude NOS Jeugdjournaal. Een zware klus: er zijn op dit moment misschien geen kritischer consumenten van beeldmateriaal dan de kinderen tussen negen en twaalf jaar. Het NOS Jeugdjournaal weet met de juiste toon die jonge burgers van ons land te vinden. En dat geeft hoop voor een toekomst waarin mensen zich verbonden blijven voelen met de samenleving, zich daarvoor willen inzetten en begrijpen dat we elkaar niet de rug moeten toekeren.

Onder de juryleden vbevinden zich journalisten die met het NOS Jeugdjournaal zijn groot geworden en we kunnen alleen maar hopen dat nog veel meer opgroeiende mensen door dit programma worden geïnspireerd om te blijven geloven in het grote goed van algemene verslaggeving, hoor en wederhoor, trendwatching en onderzoeksjournalistiek.

En van heldere taal: net als veel andere Nederlanders hebben ook de juryleden de ervaring dat het Jeugdjournaal complexe onderwerpen soms beter uitlegt dan de nieuwsprogramma’s voor volwassenen. De dosering van filmpjes over schattige panda’s en verwarde walvissen is daarbij subtiel genoeg afgesteld om de volwassen kijker niet weg te jagen. Of misschien moeten we schrijven: nog meer aan de buis gekluisterd te houden.

Een wapenfeit om trots op te zijn is dat de best bekeken aflevering op televisie (1,6 miljoen kijkers) een uitzending was met een verkiezingsdebat. De online populariteit van de items is nog indrukwekkender: op YouTube, Instagram en TikTok scoren onderwerpen tientallen miljoenen views. Het toont dat het NOS Jeugdjournaal midden in de Nederlandse maatschappij staat.

Een beproefde methode die het Jeugdjournaal vaak hanteert is het persoonlijk maken van de actualiteit. Zo waardeerden tv-recensenten tijdens de coronacrisis het interview met de 13-jarige dochter van minister Hugo de Jonge, over de kritiek die overal over haar vader was te horen. En over hoe de gesprekken over racisme in schoolklassen beter waren geworden, tijdens de opkomst van Black Lives Matter. Onlangs was helaas ook onvergetelijk een uitgebreid gesprek van Daisy Mohr met uit hun huis gebombardeerde kinderen in Libanon, bivakkerend in een door regen en wind gegeseld tentenkamp.

In 1981 was Nederland met het NOS Jeugdjournaal na het Verenigd Koninkrijk het tweede land ter wereld met zo’n specifiek op kinderen en jongeren gerichte dagelijkse nieuwsuitzending. NOS-medewerkers hebben door de jaren heen diverse andere landen geadviseerd die ook met een jeugdjournaal wilden beginnen.

Het NOS Jeugdjournaal komt overal, beziet de wereld van alle kanten en houdt jong en oud bij de les. Een onmisbaar baken en een dagelijks bewijs dat geen land en geen generatie zonder oprechte, betrouwbare en enthousiaste nieuwsbrengers kan. Zeker in deze tijd waarin het uiten van ongefundeerde kritiek op de reguliere media mensen zou kunnen laten twijfelen aan het nut van de algemene journalistiek.

Kijkers van het NOS Jeugdjournaal weten beter.

Foto Stefan Heijdendael/ NOS

Met de driedelige documentaire Hila voorbij de Taliban levert Hila Noorzai een zowel ontluisterende als diepmenselijke journalistieke prestatie. De jury van de Zilveren Nipkowschijf uit zijn waardering voor de wijze waarop Noorzai haar geboorteland heeft bezocht met een team dat vrijwel alleen uit vrouwen bestond, om zo de veerkracht van de onderdrukte Afghaanse vrouwen onder het Taliban-regime te kunnen onderzoeken. De nominatie is daarmee ook een prijs voor de heldhaftige geïnterviewde vrouwen zelf. Hun bewuste medewerking kan zeker als verzetsdaad worden geclassificeerd.

Waar het huidige Afghanistan in de media vaak wordt gereduceerd tot een abstract mijnenveld, slaagt Noorzai er door haar aanpak in de menselijke maat terug te vinden. Ze spreekt met Taliban-functionarissen zonder haar journalistieke scherpte te verliezen en biedt ons door haar ontmoetingen met gewone burgers inzicht in het dagelijks leven onder het regime. Haar persoonlijke geschiedenis geeft de serie een duidelijke meerwaarde, alleen al door de door Noorzai gevoelde angst om haar achtergrond bekend te maken aan sommige Afghanen met wie ze spreekt.

Ook visueel maakt het programma indruk. De cinematografie vangt de paradox van het land: de serene rust van het vaak wijdse landschap staat in schril contrast met de maatschappelijke onvrijheid. Hila voorbij de Taliban gaat voorbij aan de eerste indruk en biedt een integer, humaan perspectief op een geteisterde natie die voor buitenstaanders grotendeels gesloten blijft.

De serie onderstreept de waarde van gedegen publieke kwaliteitsjournalistiek en laat een breed publiek nadenken over over de waarde van vrijheid, gelijkheid en democratie.

Foto: Avrotros/ Nicolette Bloemberg

Natuurlijk, Qian van Binsbergen laat het beeld nog steeds met piepende remsporen tot stilstand komen om een overgang naar een ander verhaal te markeren. En ze stopt nog steeds surreële scènes in haar documentaire. Zo staat ze ineens in Chinese klederdracht met een giervork mest te ruimen. Maar verder is de vierdelige documentaire De afhaalchinees: Thuisbezorgd van Omroep ZWART een stuk rustiger en conventioneler dan zijn voorganger uit 2023.

Die eerste documentaire, die Van Binsbergen ook een nominatie voor de Zilveren Nipkowschijf bezorgde, was een enerverende achtbaanrit vol animatie, humor en woeste registerwisselingen. In deze vervolgfilm zoekt zij de verdieping en overtreft ze het eerste deel. Misstanden in internationale adoptie en de geestelijke nood van geadopteerden vormen wederom het onderwerp. Rode draad is de rootsreis naar China die de documentairemaker maakte samen met Trouw-correspondent Cindy Huijgen. De reis dient om het luchtiger en avontuurlijk te houden, want verder haalt Van Binsbergen weer grof onrecht en diep leed boven water.

Ook deel 2 zit weer boordevol nieuws. Bij het blootleggen van fraude en kinderhandel is de documentaire vernietigend over de Nederlandse overheid die decennialang zozeer het adoptiesprookje was toegedaan dat ze alle rode vlaggen negeerde. De aflevering over seksueel misbruik snijdt het diepste. Dapper en indrukwekkend is dat Van Binsbergen zichzelf daarbij niet ontziet. Adoptiekinderen zijn vaak prooi voor pedofielen, doorgaans uit de zeer nabije omgeving.

‘Rustig en conventioneel’ is De Afhaalchinees- Thuisbezorgd overigens alleen in vergelijking met deel 1. Nog steeds stopt Qian meer ideeën en vormexperimenten in één aflevering dan een andere documentairemaker in zijn hele oeuvre.

Foto Qian van Binsbergen/ Omroep Zwart

“In Paraguay kun je tenminste nog leven in alle vrijheid. In Nederland is dat onmogelijk geworden.” Zie hier de mantra die een paar slimme projectontwikkelaars hanteren om wakkere Nederlanders te verleiden een nieuwe start in Zuid-Amerika te maken. Een wereld waar je geen last hebt van chemtrails, vaccinaties, 5G en misschien zelfs niet van belastingdienst of justitie. Een team documentairemakers van de VPRO wist toestemming van deze mensen te krijgen om mee te kijken tijdens de eerste stappen van hun nieuwe leven.

Het intrigeert de jury van de Zilveren Nipkowschijf dat de makers ervoor hebben gekozen commentaar achterwege te laten. Ze oordelen niet over het gedachtengoed van de vluchters. De manier waarop vriendelijke commentaarstem de beelden begeleidt doet eerder denken aan een sprookjesvertelling dan een kritische beschouwing. De zorgen en angsten van de kolonisten zijn immers ‘oprecht’, niet te verwarren met ’terecht’, kun je vinden. “We wilden niet oordelen en niet aan waarheidsvinding doen”, aldus de regisseurs. Het resultaat is dat je als kijker geprikkeld wordt om extra goed te luisteren naar wat de neo-Paraguayanen vinden van onze Nederlandse maatschappij. En je je eigen conclusies moet trekken over hun logica. De makers nemen woorden als complotdenkers of wappies niet in de mond, dat is helemaal aan de toeschouwer zelf.

Veel kijkers zullen op zoek zijn gegaan naar extra informatie over de hoofdrolspelers. Die ook door menige recensent met jeukende vingers werd opgediept, zeker over de reputatie van de projectontwikkelaren op het gebied van bordelen, drugshandel, belastingschulden en de actiegroep Viruswaarheid. In België beschreef een criticus mooi hoe hij hoopte dat Wakker in Paraguay ‘eigenlijk gewoon een grap was, de zoveelste mockumentary, in plaats van dat je al die tijd had zitten te kijken naar bestaande mensen wier waanideeën zulke proporties hadden aangenomen dat ze bij machte waren om levens te ontwortelen.’ Maar nee.

Foto Jackó van ’t Hof/ VPRO

De gekozen vorm maakt Wakker in Paraguay een van de onvergetelijkste documentaires van de laatste jaren.